Kopalnia fosforytów w Annopolu



Najbogatsze złoża fosforytów w Polsce zostały odkryte w 1924 r. przez Jana Samsonowicza w utworach kredowych na obszarze antykliny Annopola (Rachowa) nad Wisłą (Pożaryski 1947). Wydobycie fosforytów na terenie antykliny Annopola prowadzone było najpierw przez firmę Gwarectwo Świętokrzyskie z siedzibą w Kielcach. W późniejszych latach powstało wiele firm prywatnych, także z Annopola, m.in. Tytus Pawliczus i Syn oraz Rosenberg i S-ka. Eksploatacja złoża była często prowadzona w sposób rabunkowy. Do września 1939 roku utrzymały się tylko firma Rosenberga, eksploatująca fosforyty na gruntach dworskich oraz Spółdzielnia Zarobkowo-Gospodarcza „Praca” w Annopolu, która prowadziła wydobycie na gruntach miejskich (Nowosad 2000).  Prace wydobywcze prowadzono najpierw metodą odkrywkową, a później również metodami podziemnym. Do transportu urobku używano między innymi wagoników na szynach zaprzęgniętych w konie. W okresie wojennym prace wydobywcze prowadzone przez firmę niemiecką z użyciem zgniatacza, którego fundamenty zachowały się do dzisiaj (Pożaryski 1947).

Kopalnia fosforytów w Annopolu powstała w styczniu 1952 r. na mocy zarządzenia ministra przemysłu ciężkiego. Powstało wtedy przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Kopalnia Fosforytów „Annopol" z siedzibą w Annopolu. W najlepszym okresie działalności kopalni – w latach 60 ubiegłego wieku – pracowało tam ok. 600 osób, a poziom wydobycia utrzymywał się na poziomie 80-82 tysięcy ton rocznie. Należy podkreślić ciężkie warunki pracy annopolskich górników, przede wszystkim zagrożenie pylicą płuc. W roku 1971 zaprzestano eksploatacji fosforytów ze względu na brak rentowności (Gąsiewicz, Bereda 2009). Ostatecznego zamknięcia kopalni dokonał wicepremier Franciszek Waniołka.

 W maju 2008 kopalnia ponownie „ożyła” za sprawą odkrycia przez pierwszego z autorów dwóch unikatowych nagromadzeń kości morskich kręgowców z okresu kredowego (Komorowski i in. 2009; Machalski i in. 2009). Pierwsze z nich to szczątki ichtiozaura znalezione w górnej części albskiego poziomu fosforytowego w jednym z korytarzy kopalni (część kości wydobył współuczestniczący w eksploracji kopalni Witold Biernat). Są to luźne zęby (korzenie z zachowanymi częściowo lub kompletnie koronami) oraz występujące obok nich połamane fragmenty szczęki i inne elementy szkieletowe. Na podstawie morfologii zębów i elementów szkieletu materiał ten został zidentyfikowany przez Marcina Machalskiego z Instytutu Paleobiologii PAN w Warszawie jako należący do morskich gadów z grupy ichtiozaurów, gatunku Platypterygius campylodon (Carter). Podobnie zachowane fragmenty czaszek tego gatunku są znane z utworów albu i cenomanu kilku stanowisk europejskich (Komorowski i in. 2009; Machalski i in., 2009).

W innej części kopalni jest zlokalizowany drugi okaz, którego ułożenie i wielkość widocznych w ścianie kości wskazują, że mamy do czynienia również z morskim gadem. Nagromadzenia kości dużych morskich kręgowców, takie jak okazy omówione powyżej, nie były dotychczas notowane w annopolskim złożu. Są one również wyjątkowe w skali naszego kraju i zasługują na dalsze prace poszukiwawcze i opracowanie naukowe (Komorowski i in. 2009; Machalski i in. 2009).

12

Oprócz wyżej wymienionych nagromadzeń kości kręgowców znalezione zostały w kopalni liczne zęby rekinów, fragmenty sfosfatyzowanego drewna oraz pojedyncze elementy kostne morskich kręgowców okresu kredowego, w tym kręgi ichtiozaurów. Znaleziono również liczne szczątki morskich bezkręgowców, w tym amonitów. Naukowa wartość znalezionych okazów paleontologicznych oraz informacje o rosnącym zainteresowaniu osób postronnych nieczynną kopalnią w Annopolu doprowadziły do podjęcia odpowiednich działań ochronnych. W sierpniu 2008 r. podjęto decyzję o stworzeniu interdyscyplinarnej grupy eksploracyjno-badawczej. W jej skład wchodzi: Instytut Paleobiologii PAN w Warszawie (Marcin Machalski, Agnieszka Kapuścińska), Zakład Geologii i Ochrony Litosfery UMCS w Lublinie (prof. Marian Harasimiuk, Grzegorz Gajek), Stowarzyszenie Speleoklub Beskidzki (Artur Komorowski, Tomasz Mleczek, Michał Klimek) oraz Witold Biernat. Kierownikiem i koordynatorem prac wyżej wymienionej grupy eksploracyjno-badawczej jest Marcin Machalski. Ponad roczna działalność grupy doprowadziła w sierpniu 2009 r. do opublikowania artykułu (Machalski i in. 2009), w którym zostały omówione dotychczasowe znaleziska i perspektywy pozyskania dalszych materiałów paleontologicznych na terenie kopalni. Duży nacisk położono na konieczność oznakowania i zabezpieczenia otworu wejściowego do kopalni. Obecnie wejście do podziemi jest zamknięte i stale monitorowane.

Działalność eksploracyjna prowadzona przez autorów oraz pozostałych członków grupy badawczej potwierdziła istnienie kilkunastu kilometrów korytarzy o różnym stopniu zachowania. Należy zaznaczyć, że teren kopalni był wielokrotnie penetrowany w okresie od jej zamknięcia do chwili rozpoczęcia badań przez grupę eksploracyjno-badawczą, m.in. przez czeskich i polskich zbieraczy skamieniałości. Dużym i pozytywnym dorobkiem badawczym poszczyć się może Stowarzyszenie Speleoklub Beskidzki, które od 2004 roku (z przerwami) prowadziło w niej działalność. Z tego okresu pozostała bogata dokumentacja fotograficzna, która prezentuje stan zachowania wyrobisk. Materiał ten z punktu m.in. oceny postępujących szkód górniczych jest dzisiaj bezcenny.

 Szkody, które pojawiają się pod ziemią, znajdują swe odzwierciedlenie na powierzchni. Stanowią one ograniczenia w gospodarowaniu przestrzenią i niosą ryzyka dla gospodarki komunalnej, o czym doniosły w 2008 r. spektakularne tytuły lokalnych gazet: Annopol: Stara kopalnia zagraża miastu czy Śląski problem nadwiślańskiego miasta. Największym problemem mogą kiedyś stać się chodniki kopalni, które biegną pod drogą wojewódzką 824 z Annopola do Puław. Ostatnio ewidencją szkód górniczych na powierzchni oraz pod ziemią w Annopolu zajmowali się pracownicy Zakładu Geologii i Ochrony Litosfery UMCS w Lublinie. 

Kopalnia fosforytów w Annopolu to obiekt dość rozległy. Długość zachowanych korytarzy wynosi kilkanaście kilometrów, większa część kopalni jest jednak niedostępna z powodu licznych zawałów. Jej wstępny odcinek wraz z metalową bramą stanowiącą wejście do głównej upadowej – dawnego punktu wywozu urobku – nie istnieje. Rabunek metalowej konstrukcji podpierającej strop przez zbieraczy złomu, a także roboty przy układaniu rur do gazu w bezpośrednim sąsiedztwie wejścia, spowodowały w 2006 r. potężny zawał. Stan kopalni przed zawałem udokumentowali w 2004 roku członkowie Stowarzyszenia Speleoklub Beskidzki.

456


 Kopalnia fosforytów w Annopolu dostarcza także ciekawych zabytków z okresu eksploatacji fosforytów. Kilka z zachowanych odcinków chodników posiada drewniane stemple i tamy, a w spągu spotykane są fragmenty torów kolejki. Do ciekawych zabytków dawnej techniki należy m.in.: maszyna wyciągowa z zachowanym naciągiem (tzw. lina bez końca), elementy infrastruktury kolejowej (np. obrotnica talerzowa), porzucone koleby i płozy do ich hamowania, różne narzędzia czy liczne tablice informacyjne. Te dawne relikty górnictwa są godne zachowania i ochrony.

 W ścianach chodników kopalni zaobserwowano ciekawe zjawiska tektoniczne i krasowe. Do pierwszej grupy należą uskoki, zakłócające przebieg złoża (ich objawem są lustra tektoniczne oraz pionowe przesunięcia profili skalnych, które pozwalają ocenić zrzut poszczególnych uskoków). Ze strefami uskoków związane są zjawiska krasowe, rozwinięte w partiach annopolskiego złoża, w których stwierdzono wypływ wody. Są to głębokie kanały krasowe rozwijające się w głąb ściany, o owalnym, soczewkowatym charakterze i średnicy od 20 -50 cm. Kanały powstały prawdopodobnie w miejscach, gdzie doszło do pionowego przemieszczania się bloków skalnych i rozluźnienia skalnego materiału. Bezpośrednio w złożu konkrecji fosforytowych, który stanowił niegdyś przedmiot eksploatacji górniczej, zaobserwowano inną grupę zjawisk krasowych. Są to niewielkie kawerny scementowane gładką, szklistą polewą kalcytową z konkrecjami fosforytów. Kawerny posiadają liczne nacieki. W kilku miejscach osadzone są na 10 cm żyle kalcytu osiągającej długość do 2 m.

Annopolska kopalnia stanowi także schronienie różnorodnej podziemnej flory i fauny. Przed 2006 r. w kopalni obserwowano 4 gatunki nietoperzy: nocka dużego Myotis myotis, nocka Natterera Myotis nattereri, nocka rudego Myotis daubentonii oraz gacka brunatnego Plecotus auritus (Piskorski i in., 2002, Piskorski - inf. ustna), maksymalnie stwierdzono ok. 50 osobników. Wymienione nietoperze zimowały w komorze w głównej upadowej, 90 metrów od wejścia do kopalni. Po zawale upadowej w 2006 r. kolonia nietoperzy zanikła. Obecnie obserwuje się pojedyncze nietoperze rozproszone po całej kopalni. Zimą 2008/2009 r. stwierdzono maksymalnie 20 osobników nietoperzy z 2 gatunków (nocek duży i gacek brunatny). W jednym z korytarzy widziano szczątki lisa Vulpes vulpes, na dnie szybu wentylacyjnego w pobliżu głównej upadowej znajdują się natomiast liczne kości zwierząt domowych. W kopalni występuje poza tym typowa jaskiniowa fauna, motyle: rusałka pawik Inachis io, szczerbówka ksieni Scoliopteryx libatrix oraz paśnik jaskiniowiec Triphosa dubitata, liczne pajęczaki i muchówki. W niewielkim stawku w jednym z korytarzy kopalni zaobserwowano również skorupiaki z rodzaju Niphargus. Do interesujących przedstawicieli świata żywego należy zaliczyć grzyby, rozwinięte szczególnie na butwiejących belkach starych konstrukcji kopalnianych.

W podsumowaniu, annopolska kopalnia stanowi niezwykle interesujące stanowisko narodowego dziedzictwa przyrody ożywionej i nieożywionej, skupiając w sobie – warte zachowania i ochrony – świadectwa geologicznej i paleontologicznej przeszłości naszych ziem w odległych epokach geologicznych, pamiątki z okresu górniczej eksploatacji fosforytów, a także cenne biologicznie elementy unikatowych ekosystemów podziemnych.

Artur Komorowski, Tomasz Mleczek, Marcin Machalski
 Fotografie: archiwum J. Dul (1,2,3), A. Komorowski (4,5,6)

Literatura


Dul J. 2000. Kopalnia fosforytów w Annopolu. Regionalista 15: 32-34.
Gąsiewicz A., Bereda T. 2009. Państw. Inst. Geol., Zakład Geologii Gospodarczej, Surowce chemiczne, Fosforyty (http://www.pgi.gov.pl/surowce_chemiczne/fosforyty.htm) (stan na dzień 15.09.2009).
Komorowski A., Machalski M., Mleczek T. 2009. Eksploracja i wartości naukowe dawnej kopalni fosforytów w Annopolu. W: Materiały 43. Sympozjum Speleologicznego, Zamość 16-18.10.2009 r., Sekcja Speleologiczna Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika: 66-67.
Machalski M., Komorowski A., Harasimiuk M. 2009. Nowe perspektywy poszukiwań morskich kręgowców kredowych w nieczynnej kopalni fosforytów w Annopolu nad Wisłą. Przegl. Geol. 57, 8: 638-641.
Nowosad, R. 2000. Amerykański kronikarz Annopola, Regionalista 15: 22.
Piskorski, M., Urban, M., Potakiewicz, G., 2002. Dekada spisu nietoperzy DSN 2002 na Lubelszczyźnie. W: Materiały konf. XVI Ogólnop. Konf. Chiropterologicznej, Piechowice: 26-28.
Pożaryski W. 1947. Złoże fosforytów na północno-wschodnim obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich. Państw. Inst. Geol., Biuletyn 27.

Strona głównaDo góry