Jaskinie Kilanowskiej



Jaskinie Karpat Fliszowych długo nie cieszyły się zbytnim zainteresowaniem. K. Kowalski w opublikowanym w 1954 r. dziele "Jaskinie Polski" opisał z tego obszaru zaledwie 23 jaskinie. Gwałtowny przyrost nowo poznanych jaskiń nastąpił dopiero w latach 80. i 90., w wyniku systematycznych prac inwentaryzacyjnych prowadzonych głównie przez speleologów z Bielska-Białej, Dębicy i Nowego Sącza. Do końca września 2002 r. na obszarze tym zinwentaryzowano 711 jaskiń o łącznej długości 10 563 m. Jedną z grup górskich, w których we wspomnianym okresie doszło do największych odkryć był Beskid Niski. Szczególnie bogate wyniki eksploracji i inwentaryzacji zanotowano na położonej w pobliżu Dukli Kilanowskiej (576 mm n.p.m.).

Rozmieszczenie jaskiń na Kilanowskiej Górze
Rozmieszczenie jaskiń na Kilanowskiej (wg T. Mleczek)

Jaskinie w Kilanowskiej występują na południowo-wschodnim stoku, na wysokości od ok. 400-450 m n.p.m. Położone są one w kilku skupieniach, związanych genetycznie z osuwiskami znajdującymi się nad nieczynnymi kamieniołomami w Lipowicy. Właścicielem kamieniołomów i prawie całego południowo-wschodniego osuwiskowego zbocza Kilanowskiej jest Przedsiębiorstwo Produkcji Materiałów Drogowych w Rzeszowie. Podczas inwentaryzacji otwory jaskiń były oznaczane numerami, co bardzo ułatwia ich odnajdywanie, choć wiele numerów po kilku latach jest już niewidocznych.
Nad ścianą najstarszego kamieniołomu, w północnej części stoku znajduje się rozległe Osuwisko Północne powstałe w 1957 r. Ma ono kształt podłużnej rynny mającej ponad 200 m długości i ok. 80 m szerokości. Od południowego zachodu osuwisko ograniczone jest ona pionową ścianą skalną o wysokości dochodzącej do 16 m. Zwraca również uwagę położona w środkowej części osuwiska głęboka szczelina. Od północnego zachodu posiada ona ścianę kilkunastometrowej wysokości (Gangusiowa Turnia), natomiast po przeciwnej stronie szczelina ograniczona jest wałem okalającym nisze osuwiska.  Zinwentaryzowano tu dotychczas 24 jaskinie i schroniska podskalne, wśród których znajdują się najdłuższe i najgłębsze jaskinie Kilanowskiej Góry Gangusiowa Jama (190 m długości, 11 m głębokości), Szczelina Lipowicka (105 m długości, 10 m deniwelacji) oraz Lodowa Szczelina (65 m długości). Kolejnym rejonem występowania jaskiń jest Osuwisko Południowe. Położone jest ono kilkaset metrów na południe od Osuwiska Północnego, nad znajdującym się tam większym, lecz młodszym wyrobiskiem kamieniołomu. Obszar osuwiska jest wybitnie zaburzony, posiada liczne poprzeczne oraz podłużne szczeliny i rowy. Znanych jest tu 26 jaskiń i schronisk podskalnych, wśród których najdłuższymi są Jaskinia Św. Jana (53 m długości) i Jaskinia Kacza (49 m długości). Ostatnim niewielki rejonem występowania jaskiń jest Osuwisko Zachodnie. Znajduje się na północny zachód od Osuwiska Południowego; oddzielone jest od niego niewielkim grzbietem. Tworzy go nisza osuwiskowa z wysoką ścianą skalną i położony na południe od niej wielki rów rozpadlinowy. Dotychczas zinwentaryzowano tu 7 niewielkich jaskiń i schronisk podskalnych; najdłuższą z nich jest Jaskinia Górna (18 m długości).

Część ściany Gangusiowej Turni (fot. T. Mleczek) Część ściany okalającej rozpadlinę w Osuwisku Północnym (fot. T. Mleczek) Ściana niszy osuwiskowej w Osuwisku Północnym (fot. T. Mleczek) Jeden z otworów Gangusiowej Jamy (fot. T. Mleczek) Przełaz Trumna w Gangusiowej Jamie (fot. T. Mleczek)

Jaskinie w Kilanowskiej powstały w gruboławicowych piaskowcach cergowskich, należących do zewnętrznego fałdu jednostki dukielskiej. W podziale jaskiń pseudokrasowych (J. Vitek 1983; J. Urban; A. Mochoń 1991), większość obiektów w Lipowicy należy do typu szparowego (crevice type), tylko niektóre partie jaskiń reprezentują typ blokowiskowy (talus type) lub typ szparowo-blokowiskowy (crevice-talus type). Formy jaskiniowe w osuwiskach na Kilanowskiej powstawały etapowo. Niektóre próżnie powstałe w najstarszych osuwiskach (przed eksploatacją kamieniołomu), były przemodelowywane w kolejnych fazach osunięć. Większość jaskiń powstała jednak w najmłodszych i gwałtownych osuwiskach w czasie eksploatacji kamieniołomu w Lipowicy. Jego niewłaściwa lokalizacja spowodowała zachwianie równowagi na zboczu, co było główną przyczyną zejścia tych osuwisk. Rabunkowa eksploatacja piaskowca u podstawy zbocza spowodowała w 1942 r. i 1944 r. odmłodzenia starego osuwiska. Wznowienie eksploatacji kamienia w 1954 r. i zastosowanie materiałów wybuchowych przyczyniło się do powstania szczególnie gwałtownego osuwiska w 1957 r.  Doszło wtedy do zasypania jednego z wyrobisk kamieniołomu i zatarasowania drogi Dukla - Barwinek na kilka tygodni. Do kolejnych osunięć dochodziło również w latach 1964, 1970, 1972 i 1973. Zakończenie wydobycia piaskowca w końcu lat 70. oraz stopniowe wypełnianie wyrobiska materiałem płonnym spowodowało, że obecnie zbocze się ustabilizowało i nie występują już większe ruchy masowe.
Kilka największych jaskiń Kilanowskiej (Gangusiowa Jama, Szczelina Lipowicka, Lodowa Szczelina, Jaskinia Ekologów) tworzy wielootworowe i kilkupiętrowe zespoły wąskich szczelin (często zaciskowych), poprzedzielanych sporymi jak na warunki fliszowe komorami. Największe sale znajdują się w Lodowej Szczelinie (Sala Pochyła ma wymiary 4,0 m x 5,0 m i wysokość do 3,0 m) i Gangusiowej Jamie (Mauzoleum o wymiarach 7,0 m x 2,5 m i wysokości 2,5 m oraz Komitet o wymiarach 6,0 m x 2,0 m i wysokości do 3,0 m). Większość jaskiń powstała jednak na prostych i pojedynczych szczelinach, które często tworzą obszerne korytarze wysokości do 4,0 m i szerokości do 1,5 m (Jaskinia Św. Jana, Jaskinia Kacza, Sucha Dziura). Jaskinie na Kilanowskiej charakteryzują się posiadaniem licznych otworów: Szczelina Lipowicka posiada 12, a Gangusiowa Jama 8 otworów. Większość nich jest mała i niepozorna; podczas eksploracji otwory często były poszerzane i rozkopywane. Spotyka się jednak również otwory okazałe: jeden z otworów Szczeliny Lipowickiej ma prawie 9 m szerokości i ponad 5 m wysokości, natomiast studnia wejściowa w Jaskini Kaczej ma 1,5 m szerokości i prawie 4 m długości. Spąg większości jaskiń pokrywa gruz skalny, jedynie w partiach przyotworowych występuje humus, a gdzieniegdzie również glina. W Dziurze z Czaszkami spotkano liczne szczątki kostne, a w Jaskini Stalaktytowej znajdują się wyjątkowe jak na warunki fliszowe kalcytowe nacieki. Tworzą je stalaktyty kilkunastocentymetrowej długości oraz polewy i zasłony. Podobne, lecz o wiele mniejsze formy naciekowe spotkano również w Studni Lotników, Jaskini Krzanowskiego i Jaskini L-5. W pobliżu otworu Schroniska L-35 znaleziono się na zewnątrz stalaktyt i polewy naciekowe, które znajdowały się wcześniej w zniszczonej kolejnymi osuwiskami jaskini.
Z uwagi na duże i liczne otwory większość jaskiń w Kilanowskiej Górze jest prawie w całości wymrażana. Głębsze partie Gangusiowej Jamy, Lodowej Szczeliny, Jaskini Ekologów i Schroniska L-36 posiadają mikroklimat statyczny, zimny. Nacieki lodowe zimą często uniemożliwiają przejście niektórych korytarzy w tych jaskiniach, a w Lodowej Szczelinie lód można spotkać jeszcze na początku lata. Tylko kilka jaskiń (Jaskinia Kacza, Jaskinia Wilgotna, Studnia Lotników, Jaskinia Stalaktytowa) nie jest zimą wymrażana, a z otworu wywiewane jest ciepłe powietrze. Fauna i flora stwierdzona w jaskiniach jest bardzo uboga. Spotyka się nieliczne pająki i motyle, w kilku jaskiniach latem występują pojedyncze osobniki podkowca małego. Niektóre obiekty wykorzystują również różne drapieżniki, np. lisy. Zwiedzanie większości jaskiń jest z powodu ciasnoty korytarzy dość uciążliwe (zob. szkic techniczny Gangusiowej Jamy). Jest ono również dość niebezpieczne z uwagi na świeżość form i kruchość. Brak głębokich studni i wysokich progów w tutejszych jaskiniach powoduje, że sprzęt jaskiniowy nie jest konieczny. Lina się przydaje jedynie przy wychodzeniu śliskimi studzienkami wejściowymi w Studni Lotników, Jaskini Stalaktytowej i Jaskini Kaczej. Tą ostatnią wykorzystują do szkoleń ratownicy Grupy Bieszczadzkiej GOPR (H. Owoc 1997).

Nacieki w Jaskini Stalaktytowej (fot. T. Mleczek) Środkowy otwór Jaskini Kaczej (fot. T. Mleczek) Korytarz Nadziei w Jaskini Kaczej (fot. T. Mleczek) Korytarz Nadziei w Jaskini Kaczej (fot. T. Mleczek) Nacieki lodowe w Lodowej Szczelinie (fot. T. Mleczek)

Pierwszą wzmiankę o jaskini w kamieniołomie w Lipowicy znajdujemy u A. Krzanowskiego (1952), natomiast K. Kowalski (1953) podaje jej plan i opis inwentarzowy pod nazwą Jaskinia w Kamieniołomie w Lipowicy. Wejście do tej jaskini zostało odsłonięte w ścianie kamieniołomu, sama jaskinia została jednak wkrótce zniszczona postępującą eksploatacją piaskowca. W 1957 r. na wschodnim stoku Kilanowskiej nad Lipowicą zeszło potężne osuwisko, na którego powstanie wpływ miała działalność kamieniołomu. Powstało wtedy kilka jaskiń, o których wspominają prowadzący badania osuwiska Gerlach, Pokorny i Wolnik (1958). W 1974 r. S. Janiga podaje, że w 1955 r. ponad wyrobiskiem istniały szczeliny szerokości 0,8 m i głębokości do 9 m, a po osunięciu w 1970 r. powstały kolejne głębokie szczeliny i kilka jaskiń, stale zmieniających swe rozmiary wskutek przemieszczeń skalnych. Jaskinie te wówczas nie były inwentaryzowane.
 Dopiero po zakończeniu eksploatacji piaskowca w Lipowicy, członkowie Speleoklubu z Dębicy (T. Kałuża, T. Mleczek, K. Pieniądz i B. Szatkowski) przeprowadzili w latach 1992-1993 inwentaryzację jaskiń w tym rejonie. Choć duże otwory kilku jaskiń musiały być znane pracownikom kamieniołomu, to większość jaskiń została odkryta podczas tej inwentaryzacji. W 1995 r. zorganizowano w Dukli XXVIII Sympozjum Speleologiczne, które poświęcone było m.in. problematyce jaskiń w Kilanowskiej (J. Głazek; R. Kardaś 1995). W 1998 r. (red. M. Pulina) wydany został przez Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi 3. tom inwentarza "Jaskiń Polskich Karpat Fliszowych", gdzie znalazły się opisy inwentarzowe wszystkich ówcześnie znanych jaskiń Kilanowskiej Góry. W 1999 r. speleolodzy dębiccy w czasie uzupełniającej inwentaryzacji odkryli ponadto jeszcze 4 schroniska podskalne i stwierdzili połączenie się dwóch schronisk podskalnych (G. Klassek; T. Mleczek 1999). Obecnie na Kilanowskiej istnieje 57 jaskiń i schronisk podskalnych o łącznej długości 920 m.
Jak na razie jaskinie w Kilanowskiej Górze nie są objęte żadną formą ochrony prawnej, choć planowane jest objęcie ich ochroną w postaci stanowiska dokumentacyjnego. Pomimo zakończenia eksploatacji piaskowca w kamieniołomie w Lipowicy, istnieją jednak różne zagrożenia. Jednym z nich jest stopniowe wypełniania wyrobiska hałdami materiału płonnego, co spowodowało zasypanie w 2001 r. otworów jaskiń L-22 i L-24 oraz wschodniego otworu Suchej Dziury. Zagrożona jest również położona w pobliżu jaskinia L-19. Jeszcze kilka lat temu otwory tych jaskiń znajdowały się w ścianie, kilkanaście metrów nad dnem wyrobiska.
W rejonie jaskiniowym na Kilanowskiej istnieje jeszcze kilka nierozwiązanych problemów jaskiniowych. Najciekawszym jest z pewnością połączenie Gangusiowej Jamy i Szczeliny Lipowickiej, co dałoby jedną jaskinię długości ponad 300 m. Zlokalizowano dwa połączenia między tymi jaskiniami, gdzie istnieje już kontakt wzrokowy, na razie jednak bez możliwości ich przejścia.
Najnowsze wyniki eksploracji jaskiń w tym rejonie, będą prezentowane w kolejnych numerach biuletynu Speleoklubu Beskidzkiego "Jaskinie Beskidzkie".

Wykaz najdłuższych jaskiń Kilanowskiej Góry
L.p. Nazwa jaskini Długość
 (m)
Deniwelacja
 (m)
1 Gangusiowa Jama 190 -11
2 Szczelina Lipowicka 105 10
3 Lodowa Szczelina 65 -7
4 Jaskinia Św. Jana 53 -7
5 Jaskinia Kacza 49 -8
6 Jaskinia Ekologów 30 -7
7 Mała Diabla Dziura 26 -6
8 Sucha Dziura 26 -5
9 Nowa Dziura 22 -5,5
10 Jaskinia Wilgotna 22 -5
11 Studnia Lotników 20 -9
12 Jaskinia Górna 18 -4
13 Dziura z Czaszkami 18 -3
14 Jaskinia L-5 15 -5
15 Jaskinia L-19 14 -3

PIŚMIENNICTWO:

Głazek J., Kardaś R. 1995. XXVIII Sympozjum Speleologiczne w Dukli. Wszechświat 2, 96: 56; Kraków.
Gerlach, T., Pokorny, J., Wolnik, R., 1958. Osuwisko w Lipowicy. Przegląd Geograficzny, 30: 685-697.
Janiga S. 1974. Uwagi o genezie jaskiń w okolicy Dukli. Czasopismo Geograficzne XLV/3: 355-360; Wrocław.
Klassek G., Mleczek. T. 1999. Podsumowanie działalności eksploracyjno-inwentaryzacyjnej prowadzonej w polskich Karpatach Fliszowych w okresie od października 1998 do września 1999. Materiały 33. Sympozjum Speleologicznego: 65-67; Jeziorowice.
Klassek G., Mikuszewski J. 1997. Przyrodnicza charakterystyka jaskiń, warunków ich występowania i rozwoju w obszarze polskich Karpat Fliszowych. Jaskinie Polskich Karpat Fliszowych. Tom 1: 5-18. Warszawa.
Kowalski K. 1954. Jaskinie Polski. Tom III; Warszawa.
Krzanowski A. 1952. Dalsze wiadomości o jaskiniach w okolicach Dukli. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 8, 1: 47-48; Kraków-Warszawa.
Owoc H. 1997. Szkolenie jaskiniowe Sekcji Krosno. Informacje 14: 18-19; Krosno.
Pulina M. (red.) 1998. Jaskinie Polskich Karpat Fliszowych. Tom 3. Warszawa.
Urban J., Mochoń A. 1991. Pseudokras definicja, rodzaje form i ich występowanie. Kwartalnik geologiczny 34, 4: 776-777.
Vitek J. 1983. Classification of Pseudokarst forms in Czechoslovakia. Int. Journ. Speleol. 13: 1-18. 

Tomasz Mleczek
2002

Strona głównaDo góry