Przekształcenia antropogeniczne jaskiń na Ukraińskim Roztoczu



Ukraińska część Roztocza to pas wzniesień, oddzielony od sąsiadujących z nim nizin (Małe Polesie, Nizina Nadsańska) stromymi krawędziami, porozcinanymi przez doliny rzeczne i wąwozy (debry). W obrębie Roztocza są wyodrębniane trzy rejony geomorfologiczne: Roztocze Janowskie, Lwowskie i Rawskie (transgraniczne). Pod kątem geologicznym są one zbudowane przez utwory neogeńskie (piaskowce, piaski, wapienie) i kredowe (margle). Do interesujących pomników przyrody nieożywionej zaliczane są na Roztoczu jaskinie w utworach piaskowcowo-piaszczystych (jaskinie pseudokrasowe) i wapieniach (jaskinie wapienne). Sporo małych jaskiń występuje w zespołach skalno-jaskiniowych (jaskinie w rezerwacie Roztocze i Jaworowskim Parku Narodowym). Wśród jaskiń ukraińskiej części Roztocza do najbardziej znanych zaliczano jaskinie: Stradczańska (Janowskie Roztocze) i Miodową oraz jaskinie: Klasztoru Krechowskiego (Lwowskie Roztocze). Szczególną cechą jaskiń omawianego regionu jest udział czynnika antropogenicznego w ich kształtowaniu i współczesnym przekształceniu.

Jaskinia Stradczańska

Jaskinia Stradczańska znajduje się w okolicach wsi Stradcz, w Górze Stradczańskiej (Cerkiewnej) w granicach Janowskiego Roztocza. Jaskinia występuje w piaskowcu wapiennym o barwie jasno-szarej z przewarstwieniami piasku. Większa część podziemi jest sztuczna, przypuszczalnie powstały  w XI–XIII ww. w celu schronienia ludności od najazdów mongolskich i tatarskich.
Jaskinia ciągnie się z północnego-zachodu na południowy-wschód, w stronę szczytu Góry Cerkiewnej, gdzie zlokalizowana jest cerkiew prawosławna datowana na XVII w. Jaskinia składa się z kilku sal: sali wejściowej – ze sklepieniem łukowym (długość 15 m, szerokość 3 m, wysokość 2,5 m), centralnej – o średnicy około 7 m, peryferyjnej – o średnicy 5 m, kończącej się zawałem. Wszystkie sale są miedzy sobą połączone korytarzami o różnej szerokości (od 0, 7 do 3 m), wysokości (od 1 do 2,5 m) i długości (od kilku do setek metrów). Deniwelacja pomiędzy miejscem wejścia do jaskini a miejscem zawalonego wyjścia na szczycie góry wynosi 20 m. Wszystkie korytarze i sale mają liczne nisze boczne. Główna część jaskini jest miejscem kultu religijnego – tu znajduje się kaplica. W procesie powstania kaplicy, jaskinie modyfikowano: wejście zostało obmurowane, sale poszerzono, do kaplicy doprowadzono oświetlenie. Obecne przekształcenie jaskini związane jest z natężeniem ruchu pielgrzymów i wykorzystaniem materiału jaskini (piasek, piaskowiec) do produkcji amuletów kultowych. Szczególne zmiany antropogeniczne nastąpiły na terenie Stradczańskiej (Cerkiewnej) Góry wokół jaskini. Na skutek zbudowania i wykorzystania przez pielgrzymów drogi krzyżowej w dużym stopniu zwiększyły się procesy degradacji mechanicznej gruntów i szaty roślinnej jak też aktywizowały się procesy erozyjne i grawitacyjne.

 



Wejście do Jaskini Stradczańskiej (fot. T. Mleczek)



Jaskinia Stradczańska - Sala Pristoły (fot. T. Mleczek)

Jaskinie Krechowskie

Nie mniej znanym kultowo-religijnym miejscem w obrębie Roztocza Ukraińskiego, związanym z jaskiniami jest jaskiniowo-skalny kompleks Skały Tymosza, gdzie w 1631 roku zamieszkali mnisi Jojl i Sylwester – założyciele Klasztoru Krechowskiego. Z czasem mnisi poszerzyli jaskinie, a w jednej z nich założyli cerkiew-kapliczkę. Później, nad skałą została wybudowana drewniana cerkiew Świętego Piotra i Pawła, z którą wiąże się założenie Krechowskiego Klasztoru Świętego Mikołaja. Skalno-jaskiniowy zespół Skały Timosza pod kątem geologicznym reprezentuje odsłonięcia wapienia o wysokości 8–10 m z dwiema płytkimi jaskiniami przystosowanymi do obrzędów religijnych. Jedna z jaskiń ma dwa wejścia. Do wejścia do jaskiń prowadzi metalowa drabina. Jaskinie Skał Timosza są elementem trasy pielgrzymów do Klasztoru Krechowskiego („Święte Źródło – Jaskinie mnichów Jojla i Sylwestra”) i są częścią ekologiczno-edukacyjnej ścieżki „Gołębie” w obrębie Jaworowskiego Parku Narodowego. Nadmierne obciążenie antropogeniczne jaskiń i otaczających terenów prowadzi do stopniowej degradacji na skutek mechanicznej denudacji skal, niszczenia gleby i szaty roślinnej, szczególnie na odcinkach ścieżek pielgrzymów.

 



Panorama Skał Tymosza (fot. O. Szewczuk)

Jaskinia Miodowa

Zdaniem badaczy jaskinia powstała w chemogenicznych wapieniach (tak zwane wapienie ratyńskie) wiekowo zaliczanych do górnego badenu (środkowy miocen). Wapienie są zwięzłe, mikroziarniste, miejscami z kawernami o zabarwieniu żółto-szarym („miodowym”). Miąższość wapienia – 2,2 m. Ogólna długość korytarzy jaskini wynosi ponad 200 m (wg danych lwowskich speleologów). Wysokość otworu, mającego kształt łuku – 2, 2 m, szerokość 4, 5 m. Labirynt korytarzy jest S-kształtny: pierwsza sala dość przestrzenna o wysokości 2–3 m, posiada kolumnę w centrum sali i niszę. Do góry sala zwęża się. Druga sala jest większa. Posiada ona korytarze biegnące w przeciwnych kierunkach i trudnodostępne dla zwiedzania. Jest to jaskinia o antropogenicznej genezie. Powstała ona na skutek wydobycia wapienia i piaskowca w połowie XIII w. Największe zmiany kształtu jaskini datowane są na XIX w. Jaskinia ma status pomnika przyrody o znaczeniu lokalnym (1970 r.)
Jaskinia Miodowa doznała dużych zmian antropogenicznych na skutek trwałego użytkowania rekreacyjnego. Wynikiem tego jest mechaniczna dewastacja ścian, dna jaskini, zmiana koloru skał na skutek licznych ognisk i wyrzucania śmieci. Duży plac przed wejściem do jaskini miejscowi wykorzystują na pikniki.
Opisane wyżej jaskinie wymagają realizacji organizacyjnych, oświatowo-informacyjnych i inżynieryjnych przedsięwzięć, mających na celu ich ochronę. Przykładowo: Jaskinię Miodową należałoby oczyścić z nieczystości i śmieci (sprzątania są przeprowadzane regularnie, lecz niestety zwały śmieci powstają od nowa), zamontować ochronną siatkę nad wejściem (jako ochrona przed spadającymi kamieniami), zamknąć wejście za pomocą metalowej kraty, zamontować znak informacyjny przed wejściem do jaskini, oznakować drogę do niej, etc. W dwóch pierwszych salach, ze względu na dość pokaźne rozmiary, można zorganizować ekspozycje tematyczne i oprowadzanie grup turystycznych przez przewodnika. Wszystko to pozwoli przeobrazić zapuszczony i mało atrakcyjny obiekt w atrakcyjny pod kątem turystycznym. W przypadku Góry i Jaskini Stradczańskiej – wielofunkcyjność wymienionego obiektu (miejsce kultu, pomnik przyrody nieożywionej, miejsce wypoczynku) wymaga przeprowadzenia szeregu przedsięwzięć w zakresie ochrony obiektu: uzyskania dla niego statusu pomnika przyrody i kultury o charakterze centrum duchowo-ekologicznego, za zachowanie którego odpowiadałaby społeczność religijna wsi Stradcz i Jaworowski Park Narodowy. Należałoby też zorganizować i ograniczyć w przestrzeni ruch pielgrzymów (zamontować poręcze wzdłuż całej trasy drogi krzyżowej, zorganizować strefy wypoczynku na trasie), ograniczyć wjazd pojazdów na Górę Stradczańską (zbudować parking i zamknąć wjazd na szczyt góry), zwiększyć kontrolę nad budownictwem obiektów infrastruktury i uporządkować zdewastowane przez budownictwo tereny.

Jurij Zińko, Oksana Szewczuk, Jan Urban (red.)

Literatura

Геологічні пам’ятки України: У 3 т. / В.П.Безвинний, С.В.Білецький, О.Б.Бобров та ін.; За ред. В.І.Калініна, Д.С.Гурського, І.В.Антакової. – К.: ДІА, 2006. – Т.1. – 320 с.

Гринюк Ю.Г., Білик Я.Я. Страдчанська печера – історико-культурний об’єкт Яворівщини / Охорона і менеджмент об’єктів неживої природи на заповідних територіях. Матеріали міжнародної науково-практичної конференції. – Гримайлів-Тернопіль: «Джура», 2008. – С. 70–71.

Збережемо природну спадщину Львівщини: Інформаційний бюлетень / Вархоляк О., Зінько Ю., Шевчук О. – Львів, 2008. – 28 с.

Strona głównaDo góry